Wednesday, April 11, 2007

'Οταν βλέπω γύρω μου την Άνοιξη...

.

...στο μυαλό μου έρχεται πάντα η Άνοιξη της Πράγας. Οι εποχές του έτους, και όλα τα συναισθήματα που τις συνοδεύουν, θα ήταν αδύνατο να απουσιάζουν από τη γλώσσα της πολιτικής. Περίοδος ακμής, αναγέννησης και ανάκαμψης, η έννοια της άνοιξης ταίριαξε σε πολλά από τα σκαμπανεβάσματα της Ιστορίας. Η Άνοιξη θα θυμίζει πάντα την Πράγα.

Ο Χειμώνας της Πράγας ξεκίνησε αμέσως μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Το σιδηρούν παραπέτασμα βρήκε την Τσεχοσλοβακία στην Ανατολή, την προσηλωμένη στο Σύμφωνο της Βαρσοβίας. Έπειτα από σχεδόν δύο δεκαετίες άκαμπτης σοσιαλιστικής πολιτικής, υπαγορευμένης από τη Μόσχα, τον Ιανουάριο του 1968, στην ηγεσία του Κομμουνιστικού Κόμματος της χώρας ανέρχεται ο μεταρρυθμιστής Αλεξάντρ Ντούμπτσεκ, ο μοναδικός γενικός γραμματέας του ανατολικού μπλοκ που ο κόσμος τον θυμάται με «χαμογελαστά μάτια». Ηγέτης ενός συνασπισμού Σλοβάκων που είχαν απηυδήσει με την τσεχική κυριαρχία, αλλά και Τσέχων που επιζητούσαν την αναμόρφωση του συστήματος, ο χαρισματικός Ντούμπτσεκ κήρυξε μέσα στους πρώτους μήνες της θητείας του τον «σοσιαλισμό με ανθρώπινο πρόσωπο». Ήταν το πολιτικό πείραμα που έμεινε στην Ιστορία ως, η Άνοιξη της Πράγας.



Βασική πλατφόρμα των πολιτικών μεταρρυθμίσεων ήταν η εκ των άνω επιβολή τους, συνοδευόμενη από ψυχολογικά κίνητρα για την χειραφέτηση των πολιτών. Αιχμή του δόρατος, το φοιτητικό κίνημα, οι εργάτες και οι διανοούμενοι. Το πρώτο σημαντικό βήμα της νέας ηγεσίας ήταν ο φραγμός που έθεσε τον Μάρτιο στην μέχρι τότε σχεδόν αυτονόητη λογοκρισία. Η ελευθερία λόγου και έκφρασης μέσω των εφημερίδων και των περιοδικών διαπνέονταν από έναν άνεμο αισιοδοξίας, καθώς οι Τσεχοσλοβάκοι ήταν πλέον ελεύθεροι να προβληματιστούν από τα σφάλματα του παρελθόντος. Οι τέχνες γνώρισαν και αυτές την εποχιακή τους άνθιση, με κυριότερα σημεία αναφοράς το θέατρο και τον κινηματογράφο. Αποτέλεσμα του κλίματος που είχε δημιουργηθεί ήταν το «Μανιφέστο των 2.000 λέξεων» που δημοσιεύθηκε στα τέλη του Ιουνίου. Ήταν μια κοινή δήλωση, υπογεγραμμένη από 70 καλλιτέχνες, επιστήμονες και αθλητές, η οποία υποστήριζε τον εκδημοκρατισμό της χώρας και προκαλούσε τους πολίτες να συμμετάσχουν στο εαρινό ιδεολογικό εγχείρημα.



Το μόνο που δεν έλαβε υπόψη η νέα ηγεσία της Τσεχοσλοβακίας ήταν τα σήματα που έστελνε επί μήνες η αλλεργική σε τέτοια εγχειρήματα Σοβιετική Ένωση και οι δορυφόροι της. Επτάμιση μήνες μετά την αναρρίχηση του Ντούμπτσεκ στην εξουσία, τα ξημερώματα της 21ης Αυγούστου, 500.000 χιλιάδες στρατιώτες του Συμφώνου της Βαρσοβίας εισέβαλαν απροειδοποίητα στην Τσεχοσλοβακία με στόχο την καταστολή της ανοιξιάτικης σκανταλιάς. Η τελευταία ελεύθερη μετάδοση του ραδιοφωνικού σταθμού της Πράγας εκφωνούσε την εξής έκκληση: Σας παρακαλούμε, θυμηθείτε την Τσεχοσλοβακία όταν δεν θα είμαστε στις ειδήσεις! Η εισβολή στην Τσεχοσλοβακία, που κόστισε τη ζωή σε περισσότερους από 30 ανθρώπους, υπόσχονταν σίγουρα έναν ατελείωτο παγετώνα για την ευρωπαϊκή ήπειρο.

Ο ίδιος ο Ντούμπτσεκ μεταφέρθηκε σχεδόν σιδηροδέσμιος στη Μόσχα για «συνομιλίες», και ως συνέπεια όλες οι μεταρρυθμίσεις σταμάτησαν. Όταν γύρισε στην πατρίδα του αναγκάστηκε να εργαστεί ως ανειδίκευτος δασοπόνος, μοίρα που ακολούθησαν πολλοί πρώην υπουργοί και ακαδημαϊκοί. Το Φθινόπωρο της Πράγας ήρθε με την λεγόμενη περίοδο της «ομαλοποίησης». Δεν υπήρξαν ούτε εκτελέσεις, ούτε δίκες παρωδίες, αλλά η δημόσια αυτοπυρπόληση μέχρι θανάτου του νεαρού φοιτητή Γιαν Πάλαχ, ήταν αρκετή για να απεικονίσει την διάχυτη απελπισία. Η εναλλαγή των εποχών άλλωστε, δεν θα πάψει ποτέ να είναι φύσει μελαγχολική.

Ήταν, η Άνοιξη της Πράγας. Μια άνοιξη που υπερέβη, κυριολεκτικά και μεταφορικά, την εποχή της και έληξε άδοξα στα τέλη του καλοκαιριού του 1968.




Post Scriptum: Σχεδόν δύο δεκαετίες αργότερα, το 1987, ερωτηθείς για τη διαφορά μεταξύ των μεταρρυθμίσεων του Ντούμπτσεκ και της σοβιετικής Περεστρόικα, ο εκπρόσωπος του Μιχαήλ Γκορμπατσώφ δήλωνε: Δεκαεννέα χρόνια!

To post αυτό είναι στην ουσία ένα άρθρο
που είχα γράψει για το περιοδικό fresh
της
Πάτρας όταν, πριν από δύο χρόνια,
φιλοξένησε ένα αφιέρωμα στην Άνοιξη.

2 comments:

Atron said...

Πολύ ωραίο ποστ, μπράβο.

Epikouros said...

Thanks.. Σκέφτομαι να γράψω ένα ξεχωριστό post για τον Jan Palach.. Ίδομεν..